Dlaczego zimą rośnie liczba zawałów i udarów?

Zimą statystyki są brutalne: rośnie liczba zawałów serca i udarów mózgu. Nie chodzi tylko o „gorszą pogodę”, ale o bardzo konkretne mechanizmy fizjologiczne i to, jak zimą zmienia się nasze zachowanie. Serce i mózg reagują na zimno, nagłe spadki temperatury, smog, infekcje i świąteczny stres w sposób, który naukowcy badają od lat.

Co mówią liczby: zimą rzeczywiście rośnie liczba zawałów i udarów

Analizy z różnych krajów pokazują wyraźny, powtarzalny wzrost zdarzeń sercowo-naczyniowych w chłodnych miesiącach. Metaanaliza badań z różnych stref klimatycznych wykazała, że zawały serca częściej występują zimą niż latem, a najwyższa zapadalność dotyczy właśnie miesięcy zimowych.

Klasyczne badanie z końca lat 90. pokazało, że śmiertelność z powodu ostrego zawału mięśnia sercowego jest zimą wyższa o około 10 procent w porównaniu z latem. Podobne wnioski płyną z nowszych analiz hospitalizacji z powodu zawału: przyjęć jest więcej zimą, mniej latem.

Brytyjskie dane NHS mówią, że zawały „podskakują” niemal natychmiast po nadejściu fali chłodu i odpowiadają nawet za około dwie piąte tzw. zimowych nadwyżkowych zgonów. Z kolei hospitalizacje z powodu udaru rosną z kilkudniowym opóźnieniem po spadku temperatury. (england.nhs.uk)

W badaniach nad udarami widać podobny wzór. Analiza tysięcy przypadków udaru niedokrwiennego wykazała, że zimą jest ich istotnie więcej niż w innych porach roku. (neurores.org) Przeglądy systematyczne i nowsze prace z 2023–2024 roku potwierdzają, że wiele populacji notuje szczyt zachorowań i wyższą śmiertelność poudarową właśnie w miesiącach zimowych. (pmc.ncbi.nlm.nih.gov)

W skrócie: nie jest to przypadek ani „wrażenie lekarzy”. To zjawisko opisane w dziesiątkach badań.

Co robi z nami zimno: fizjologia w realnym świecie

Zimno uruchamia w organizmie bardzo stary, ewolucyjny program przetrwania. Pierwsza reakcja to obkurczenie naczyń krwionośnych skóry i kończyn. To tzw. wazokonstrykcja obwodowa. Chodzi o to, by jak najwięcej ciepła zachować w kluczowych narządach, w tym w sercu i mózgu. (ncbi.nlm.nih.gov)

Skutek uboczny jest jasny: im węższe naczynia, tym wyższe ciśnienie tętnicze. Badania pokazują, że ekspozycja na zimno podnosi aktywność współczulnego układu nerwowego, przyspiesza akcję serca i podnosi ciśnienie krwi. Efekt jest silniejszy u osób starszych, u których odruchowa wazokonstrykcja jest wyraźniejsza. (Europe PMC)

U zdrowej osoby młodej to zwykle tylko krótkotrwały dyskomfort. Ale u kogoś, kto ma zwężone tętnice wieńcowe lub mózgowe, przewlekłe nadciśnienie albo już przebyte incydenty naczyniowe, taki skok ciśnienia może być „ostatnią kroplą”, która wywoła pęknięcie blaszki miażdżycowej, powstanie skrzepliny albo pęknięcie naczynia.

Krew gęstnieje, łatwiej o zakrzep

Zimą zmienia się nie tylko napięcie naczyń. Badania opisują, że w chłodzie wzrasta lepkość krwi i wzrasta poziom niektórych czynników krzepnięcia. Wyższe ciśnienie, gęstsza krew i skurczone tętnice to idealne warunki do tworzenia zakrzepów.

W praktyce oznacza to, że łatwiej o zablokowanie naczynia wieńcowego, które zaopatruje serce, albo tętnicy mózgowej. Zawał serca to nic innego, jak martwica fragmentu mięśnia sercowego z powodu nagłego zamknięcia dopływu krwi. Udar niedokrwienny mózgu działa na podobnej zasadzie, tylko dotyczy tkanki nerwowej.

Meta-analiza z 2023 roku, obejmująca dane z wielu krajów, pokazała, że zarówno ekstremalny chłód, jak i upały zwiększają ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych, w tym choroby wieńcowej i udaru. Przy czym w krajach o umiarkowanym klimacie zimne dni wciąż generują istotny odsetek dodatkowych zgonów. (ahajournals.org)

Nowsze badanie z 2024 roku, zaprezentowane przez American College of Cardiology, wskazało, że krótkotrwałe „zimne epizody” wiążą się z wyższym ryzykiem hospitalizacji z powodu zawału serca w ciągu kilku kolejnych dni. (American College of Cardiology)

Serce zimą: większe obciążenie przy każdej minucie wysiłku

Kiedy naczynia są obkurczone, a ciśnienie wyższe, serce musi pracować intensywniej przy każdym skurczu. Zwiększa się jego zapotrzebowanie na tlen, choć dopływ krwi przez zwężone tętnice może być już na granicy wydolności.

Analizy kardiologiczne pokazują, że zimą częściej dochodzi nie tylko do zawałów, ale też do groźnych arytmii i nagłych zatrzymań krążenia, zwłaszcza u osób z już istniejącą chorobą serca.

Do tego dochodzą typowo „zimowe” sytuacje, które gwałtownie podnoszą obciążenie serca. Jedno ze znanych badań z Kanady opisało wzrost zawałów związanych z odśnieżaniem podjazdów. U mężczyzn w średnim wieku i starszych ryzyko zawału rosło wyraźnie w okresach intensywnych opadów śniegu. W praktyce jest to połączenie mrozu, dużego wysiłku i często niewytrenowanego układu krążenia.

Organizacje kardiologiczne od lat podkreślają też inny fenomen: zgony sercowe wzrastają w okolicach świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku, niezależnie od samej temperatury. To efekt zderzenia zimna z dużą ilością stresu, alkoholu, ciężkiego jedzenia i braku snu. (American Heart Association)

Co dzieje się z mózgiem: udar to nie tylko „kwestia wieku”

Mózg jest bardzo wrażliwy na wszelkie zmiany przepływu krwi. Ma minimalny zapas tlenu i glukozy. Wystarczy kilka minut niedokrwienia, aby zaczęły obumierać neurony.

Zimowe skoki ciśnienia, wzrost lepkości krwi i większa skłonność do krzepnięcia przekładają się na ryzyko udaru niedokrwiennego. Badania z Finlandii i innych krajów północnych pokazały wyraźny wzrost liczby udarów niedokrwiennych i krwotocznych właśnie zimą.

Nowsze prace z 2023–2024 roku, obejmujące dane z różnych regionów świata, potwierdzają, że zimą wzrasta nie tylko liczba hospitalizacji z powodu udaru, ale także śmiertelność w pierwszych tygodniach po incydencie.

Mechanizm jest wielopoziomowy. Po pierwsze, podwyższone ciśnienie tętnicze zwiększa ryzyko pęknięcia drobnych naczyń w mózgu i powstania krwotoku. Po drugie, zimno i infekcje nasilają stan zapalny w organizmie, a to sprzyja destabilizacji blaszek miażdżycowych i tworzeniu zakrzepów. (pmc.ncbi.nlm.nih.gov)

Dla mózgu każdy taki epizod to realna strata tkanki. Nawet tzw. „małe” udary albo przejściowe epizody niedokrwienia (TIA) mogą z czasem przekładać się na pogorszenie pamięci, funkcji wykonawczych i ryzyko otępienia naczyniowego.

Zimno, infekcje, smog – niebezpieczne trio dla serca i mózgu

Zimą nie działają tylko same temperatury. Zmienia się cały kontekst środowiskowy.

Niższe temperatury sprzyjają rozprzestrzenianiu się wirusów dróg oddechowych. Infekcja to duże obciążenie dla układu krążenia: serce musi pracować szybciej, rośnie zapotrzebowanie tkanek na tlen, krew jest bardziej „prozakrzepowa”, bo organizm aktywuje stan zapalny. To tłumaczy, dlaczego po grypie czy ciężkim zakażeniu dróg oddechowych rośnie ryzyko zawału lub udaru w kolejnych tygodniach.

Drugim elementem jest jakość powietrza. W wielu miastach zimą rośnie stężenie pyłów zawieszonych, bo więcej jest emisji z domowych pieców i transportu. Badania wskazują, że krótkotrwałe skoki poziomu PM2,5 mogą zwiększać ryzyko zawału i udaru o kilka procent, zwłaszcza u osób starszych i z chorobami przewlekłymi.

Zanieczyszczenia wnikają głęboko do płuc, wywołują stan zapalny i stres oksydacyjny, a to z kolei przekłada się na dysfunkcję śródbłonka naczyniowego. Uszkodzony śródbłonek gorzej reguluje napięcie naczyń i proces krzepnięcia, co znowu uderza w serce i mózg.

Mózg zimą: nie tylko udary, ale też nastrój i funkcje poznawcze

Zimą częściej pojawiają się także zaburzenia nastroju, w tym sezonowe zaburzenie afektywne (SAD). Badania wskazują, że krótszy dzień, mniej światła i ograniczona aktywność na zewnątrz wpływają na układy serotoninowy i dopaminowy, a także na rytm dobowy regulowany przez jądro nadskrzyżowaniowe w podwzgórzu. (Woman & Home)

Długotrwałe obniżenie nastroju nie tylko pogarsza jakość życia. Może też pośrednio zwiększać ryzyko sercowo-naczyniowe, bo wpływa na sen, aktywność, apetyt i na to, jak dbasz o swoje choroby przewlekłe. W literaturze pojawia się coraz więcej prac łączących depresję z większym ryzykiem zawału i udaru. Zima jest jednym z okresów, kiedy te zależności szczególnie się nakładają.

Kto jest najbardziej narażony według badań

Większość analiz pokazuje, że zimowe ryzyko najmocniej dotyczy osób starszych, pacjentów z nadciśnieniem, miażdżycą, cukrzycą, przewlekłymi chorobami serca i płuc, a także tych, którzy już przeszli zawał lub udar.

W wielu badaniach wiek okazał się czynnikiem, który „wzmacnia” efekt zimy. U młodszych organizm lepiej kompensuje skurcz naczyń i skoki ciśnienia. U seniorów ta rezerwa jest mniejsza, a naczynia sztywniejsze, więc skok ciśnienia jest wyższy i bardziej niebezpieczny.

Szczególną grupą są osoby z niekontrolowanym nadciśnieniem. Dla mózgu oznacza to większe ryzyko krwotoku śródmózgowego, a dla serca – większe ryzyko pęknięcia blaszek miażdżycowych.

Dlaczego to ważne z perspektywy

Zawał serca zwykle kojarzy się z nagłym, dramatycznym zdarzeniem. Udar mózgu – z paraliżem, afazją, utratą sprawności. Ale z perspektywy mózgu liczy się też kumulacja małych, czasem słabo widocznych ubytków.

Powtarzające się incydenty naczyniowe, mikroudarowe zmiany, przewlekle podwyższone ciśnienie i zimowe skoki parametrów mogą w ciągu lat przełożyć się na tzw. otępienie naczyniowe. Mózg gorzej radzi sobie z pamięcią, planowaniem, koncentracją. Związek między zdrowiem naczyń a zdrowiem poznawczym jest dziś jednym z najgorętszych tematów badań nad starzeniem.

Zima jest w tym kontekście okresem testu dla całego układu sercowo-naczyniowego. Jeśli naczynia są już uszkodzone, a rezerwa mózgu niewielka, ryzyko nagłych i przewlekłych szkód rośnie.

Co z tego wynika?

Z punktu widzenia nauki obraz jest spójny. Chłód, skoki temperatury, gorsza jakość powietrza, sezon infekcyjny i specyficzne zimowe zachowania składają się na okres, w którym serce i mózg pracują w trudniejszych warunkach.

Statystyki zawałów i udarów, badania nad lepkością krwi, ciśnieniem, stanem zapalnym i funkcją śródbłonka mówią to samo: zima to czas większego obciążenia układu naczyniowego.

Źródła

1. NHS England – Winter mortality and cardiovascular events
https://www.england.nhs.uk

2. NeuroRes – Seasonal variation in ischemic stroke incidence
https://www.neurores.org

3. PubMed Central – Seasonal variation in stroke and cardiovascular mortality
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov

4. NCBI – Physiological response to cold exposure (vasoconstriction, sympathetic activation)
https://www.ncbi.nlm.nih.gov

5. Europe PMC – Cold-induced blood pressure elevation and sympathetic activity
https://europepmc.org

6. AHA Journals – Extreme temperatures and cardiovascular mortality (meta-analysis 2023)
https://www.ahajournals.org

7. American College of Cardiology – Cold spells linked to increased heart attack hospitalizations (2024)
https://www.acc.org

8. Canadian Medical Association Journal – Snow shovelling and risk of heart attack
https://www.cmaj.ca

9. American Heart Association – Holiday heart syndrome / winter cardiac deaths
https://www.heart.org

10. PMC – Infection, inflammation and risk of cardiovascular events
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov

11. WHO / Europe – Air pollution (PM2.5) and cardiovascular risk
https://www.who.int